فاطمیان خاندانی از شیعه‌ها اسماعیلی که در سال‌های ۲۹۷ق تا ۵۶۷ق بر مناطقی از میهن‌های غرب عالم اسلام قاضی بودند و با تیتر عُبَیدیان نیز شناخته می‌شدند. مؤسس این سلسله، عبیدالله مهدی بود که در مراکش فعلی با یاری ابوعبدالله شیعی (داعی اسماعیلی از یمن) حکومت تشکیل دادند. فاطمیان در ۳۶۲ق با ساختن شهر قاهره مجاورت فُسطاط، این شهر را پایتخت خویش تشریفات ترحیم مشهد کردند.
فاطمیان مدتی بر سراسر شمال آفریقا، مصر، شام و یمن اشراف پیدا کردند و توانستند تا حجاز و سیسیل (جزیره بلندمرتبه در جنوب ایتالیای فعلی) پیش پروسه. آن ها پیوسته با حکومت عباسیان و دولت‌های طرفدار آن ها مانند سلجوقیان و نیز با امویان اندلس، خوارج و امپراتوری روم شرقی در ترکیه و یونان فعلی سرگرم بودند.
فاطمیان در رقابت با خلفای عباسی، خویش را خلفای بر حق می‌دانستند. زمانه حکومت فاطمیان به اشاعه و تقویت مذهب تشیع در شمال آفریقا به خصوص در سرزمین مصر انجامید. درین روزگار در قاهره مرکزها علمی و فرهنگی مانند جامعة الازهر برای فراگیری علم ها اسلامی با میل اسماعیلی احداث شد و اثر ها پر رنگ این مذهب نگاشته شد. فاطمیان در زمان حکومت خویش با استعمال از بنیان دعوت و ارسال داعیان (مبلغان مذهب اسماعیلی) مانند ناصر خسرو قبادیانی (۳۹۴ق ـ ۴۶۸ق) به میهن‌های گوناگون، چیره به اشاعه تشیع اسماعیلی در نقاط مختلفی از عالم اسلام مانند یمن، هند و خراسان و ماوراءالنهر شدند.
در‌این بعد از ظهر، کتابخانه‌ها نیز رونق بسیار یافت. کتابخانه قصر خلافت در قاهره به اسم خِزانة الکتب و کتابخانه وابسته به دارالحکمة بنام دارالعلم مهمترین این کتابخانه‌ها بود. رصد منزل الحکامی به فرمان الحاکم بامرالله احداث شد. عشق و علاقه خلفای مصر به مظاهر شکوه و جلال، به توسعه و گسترش هنرهای تزیینی و معماری کمک رساند. مثلا صنایعی که در طول فاطمیان در مصر ترویج زیاد یافت، پارچه‌بافی بود.
عقاید غلوآمیز درباره الحاکم بالله، خلیفه فاطمی و آن گاه ناپدیدشدنش در ۴۱۱ق به پدیدآمدن فرقه دروزیه انجامید. در نصفه دوم خلافت فاطمیان، اقتدار و نفوذ وزیر ها و رقابت سرداران تُرک (ماوراء النهر) و بَربَر به تضعیف خلافت فاطمی انجامید. بدر الجمالی و پسرش افضل از وزیران پر اسم و رسم و مقتدر این زمان بودند. افضل، وزیر المستنصر، خلیفه فاطمی، بعداز مرگ وی (۴۸۷ق)، منجر دوپارگی خلافت فاطمیان و ساخت دو شاخه نِزاریه و مستعلویه شد. حسن صباح (حدود ۴۴۵ق ـ ۵۱۸ق) و دیگر داعیان اسماعیلی جبال و خراسان از شاخه نزاریه شدند. همینطور با کشته‌شدن آمر، خلیفه فاطمی در ۵۲۴ق شاخه مُسْتَعلیه به دو شاخه طیبیه و حافظیه تقسیم گشت. آخر و عاقبت صلاح‌الدین ایوبی، وزیر فاطمیان، به عمل این حکومت نقطه پایان بخشید و خطبه به اسم بنی‌عباس خواند.
مورد‌ها و پیدایش
خلفای فاطمی
اسم کنیه سال شروع حکومت
عبید الله بن حسین عبیدالله المهدی ۲۹۷ق/ ۹۰۹م
ابوالقاسم محمد قائم بامرالله ۳۲۲/ ۹۳۴
ابوطاهر اسماعیل منصور بالله ۳۳۴/ ۹۴۶
معد بن منصور معز لدین الله ۳۴۱/ ۹۵۳
ابومنصور نزار عزیز بالله ۳۶۵/ ۹۷۵
ابو علی منصور حکم دهنده بالله (بامرالله) ۳۸۶/ ۹۹۶
ابوالحسن علی ظواهر لاعزاز آیین الله ۴۱۱/ ۱۰۲۱
ابوتمیم معد مستنصر بالله ۴۲۷ /۱۰۳۶
ابوالقاسم احمد المستعلی بالله ۴۸۸ /۱۰۹۴
ابو علی منصور آمر باحکام الله ۴۹۵ /۱۱۰۱
ابوالمیمون عبدالمجید حافظ لدین الله ۵۲۴ /۱۱۳۰
ابو منصور اسماعیل ظافر بامرالله ۵۴۴ /۱۱۴۹
ابوالقاسم عیسی فائز بنصر الله ۵۴۹ /۱۱۵۴
ابو محمد عبدالله عاضد لدین الله ۵۵۵ /۱۱۶۰
داعیان اسماعیلی
حکومت فاطمیان در تونس کنونی بنا شده در شمال آفریقا تأسیس شد و هسته اساسی نیروهای نظامی آن را قبایلی از بربرهای این بخش ها تشکیل می‌دادند که بوسیله یکی داعیان اسماعیلی به اسم حسین بن احمد بن زکریا معروف به ابوعبدالله شیعی، به مذهب اسماعیلی گرویده بودند. ابوعبدالله شیعی، داعی اسماعیلی که اساسا یمنی بود، در سال ۲۸۰ قمری به افریقیه مهاجرت کرد تا به تبلیغ مذهب اسماعیلی درین دیار بپردازد. در آن سال‌ها، یمن یکی‌از مرکز ها اساسی دعوت اسماعیلیان بود و رهبری این دعوت را ابن‌حوشب بر ذمه داشت که مبلغان زیاد به نقاط به دور و مجاورت کشور‌های اسلامی می‌ارسال کرد. ابوعبدالله شیعی نیز به دستور ابن‌حوشب به افریقیه رفت و توانست گروهی از قبایل کُتامه را که خویش بخشی از قوم و قبیله گران قدر صُنهاجه به شمار می‌رفتند، به کیش اسماعیلی درآورد.[۱]
دعوت ابوعبدالله شیعی هم‌زمان با سال‌های زوال توان حکومت اغلبیان بود که از ۱۸۴ق پایین لحاظ خلفای عباسی قدرتی نصفه‌جدا در مغرب تشکیل داده بود. در ۲۹۷ق خویشاوندان کتامه به رهبری ابوعبدالله شیعی بر اغلبیان شوریدند و بر شهر رَقاده حکم کننده شدند. ابوعبدالله شیعی آنگاه به سوی غرب تکان کرد و با باخت حکومت بنی مدرار و رستمیان و غلبه بر شهر سجلماسه حکومت نو‌ای سازه کرد و با آزادی عبیدالله مهدی از زندان، اورا به رده خلافت رساند.[۲]
فاطمیان خاندانی از شیعه‌ها اسماعیلی که در سال‌های ۲۹۷ق تا ۵۶۷ق بر مناطقی از میهن‌های غرب عالم اسلام قاضی بودند و با تیتر عُبَیدیان نیز شناخته می‌شدند. مؤسس این سلسله، عبیدالله مهدی بود که در مراکش فعلی با یاری ابوعبدالله شیعی (داعی اسماعیلی از یمن) حکومت تشکیل دادند. فاطمیان در ۳۶۲ق با ساختن شهر قاهره مجاورت فُسطاط، این شهر را پایتخت خویش تشریفات ترحیم مشهد کردند.
فاطمیان مدتی بر سراسر شمال آفریقا، مصر، شام و یمن اشراف پیدا کردند و توانستند تا حجاز و سیسیل (جزیره بلندمرتبه در جنوب ایتالیای فعلی) پیش پروسه. آن ها پیوسته با حکومت عباسیان و دولت‌های طرفدار آن ها مانند سلجوقیان و نیز با امویان اندلس، خوارج و امپراتوری روم شرقی در ترکیه و یونان فعلی سرگرم بودند.
فاطمیان در رقابت با خلفای عباسی، خویش را خلفای بر حق می‌دانستند. زمانه حکومت فاطمیان به اشاعه و تقویت مذهب تشیع در شمال آفریقا به خصوص در سرزمین مصر انجامید. درین روزگار در قاهره مرکزها علمی و فرهنگی مانند جامعة الازهر برای فراگیری علم ها اسلامی با میل اسماعیلی احداث شد و اثر ها پر رنگ این مذهب نگاشته شد. فاطمیان در زمان حکومت خویش با استعمال از بنیان دعوت و ارسال داعیان (مبلغان مذهب اسماعیلی) مانند ناصر خسرو قبادیانی (۳۹۴ق ـ ۴۶۸ق) به میهن‌های گوناگون، چیره به اشاعه تشیع اسماعیلی در نقاط مختلفی از عالم اسلام مانند یمن، هند و خراسان و ماوراءالنهر شدند.
در‌این بعد از ظهر، کتابخانه‌ها نیز رونق بسیار یافت. کتابخانه قصر خلافت در قاهره به اسم خِزانة الکتب و کتابخانه وابسته به دارالحکمة بنام دارالعلم مهمترین این کتابخانه‌ها بود. رصد منزل الحکامی به فرمان الحاکم بامرالله احداث شد. عشق و علاقه خلفای مصر به مظاهر شکوه و جلال، به توسعه و گسترش هنرهای تزیینی و معماری کمک رساند. مثلا صنایعی که در طول فاطمیان در مصر ترویج زیاد یافت، پارچه‌بافی بود.
عقاید غلوآمیز درباره الحاکم بالله، خلیفه فاطمی و آن گاه ناپدیدشدنش در ۴۱۱ق به پدیدآمدن فرقه دروزیه انجامید. در نصفه دوم خلافت فاطمیان، اقتدار و نفوذ وزیر ها و رقابت سرداران تُرک (ماوراء النهر) و بَربَر به تضعیف خلافت فاطمی انجامید. بدر الجمالی و پسرش افضل از وزیران پر اسم و رسم و مقتدر این زمان بودند. افضل، وزیر المستنصر، خلیفه فاطمی، بعداز مرگ وی (۴۸۷ق)، منجر دوپارگی خلافت فاطمیان و ساخت دو شاخه نِزاریه و مستعلویه شد. حسن صباح (حدود ۴۴۵ق ـ ۵۱۸ق) و دیگر داعیان اسماعیلی جبال و خراسان از شاخه نزاریه شدند. همینطور با کشته‌شدن آمر، خلیفه فاطمی در ۵۲۴ق شاخه مُسْتَعلیه به دو شاخه طیبیه و حافظیه تقسیم گشت. آخر و عاقبت صلاح‌الدین ایوبی، وزیر فاطمیان، به عمل این حکومت نقطه پایان بخشید و خطبه به اسم بنی‌عباس خواند.
مورد‌ها و پیدایش
خلفای فاطمی
اسم کنیه سال شروع حکومت
عبید الله بن حسین عبیدالله المهدی ۲۹۷ق/ ۹۰۹م
ابوالقاسم محمد قائم بامرالله ۳۲۲/ ۹۳۴
ابوطاهر اسماعیل منصور بالله ۳۳۴/ ۹۴۶
معد بن منصور معز لدین الله ۳۴۱/ ۹۵۳
ابومنصور نزار عزیز بالله ۳۶۵/ ۹۷۵
ابو علی منصور حکم دهنده بالله (بامرالله) ۳۸۶/ ۹۹۶
ابوالحسن علی ظواهر لاعزاز آیین الله ۴۱۱/ ۱۰۲۱
ابوتمیم معد مستنصر بالله ۴۲۷ /۱۰۳۶
ابوالقاسم احمد المستعلی بالله ۴۸۸ /۱۰۹۴
ابو علی منصور آمر باحکام الله ۴۹۵ /۱۱۰۱
ابوالمیمون عبدالمجید حافظ لدین الله ۵۲۴ /۱۱۳۰
ابو منصور اسماعیل ظافر بامرالله ۵۴۴ /۱۱۴۹
ابوالقاسم عیسی فائز بنصر الله ۵۴۹ /۱۱۵۴
ابو محمد عبدالله عاضد لدین الله ۵۵۵ /۱۱۶۰
داعیان اسماعیلی
حکومت فاطمیان در تونس کنونی بنا شده در شمال آفریقا تأسیس شد و هسته اساسی نیروهای نظامی آن را قبایلی از بربرهای این بخش ها تشکیل می‌دادند که بوسیله یکی داعیان اسماعیلی به اسم حسین بن احمد بن زکریا معروف به ابوعبدالله شیعی، به مذهب اسماعیلی گرویده بودند. ابوعبدالله شیعی، داعی اسماعیلی که اساسا یمنی بود، در سال ۲۸۰ قمری به افریقیه مهاجرت کرد تا به تبلیغ مذهب اسماعیلی درین دیار بپردازد. در آن سال‌ها، یمن یکی‌از مرکز ها اساسی دعوت اسماعیلیان بود و رهبری این دعوت را ابن‌حوشب بر ذمه داشت که مبلغان زیاد به نقاط به دور و مجاورت کشور‌های اسلامی می‌ارسال کرد. ابوعبدالله شیعی نیز به دستور ابن‌حوشب به افریقیه رفت و توانست گروهی از قبایل کُتامه را که خویش بخشی از قوم و قبیله گران قدر صُنهاجه به شمار می‌رفتند، به کیش اسماعیلی درآورد.[۱]
دعوت ابوعبدالله شیعی هم‌زمان با سال‌های زوال توان حکومت اغلبیان بود که از ۱۸۴ق پایین لحاظ خلفای عباسی قدرتی نصفه‌جدا در مغرب تشکیل داده بود. در ۲۹۷ق خویشاوندان کتامه به رهبری ابوعبدالله شیعی بر اغلبیان شوریدند و بر شهر رَقاده حکم کننده شدند. ابوعبدالله شیعی آنگاه به سوی غرب تکان کرد و با باخت حکومت بنی مدرار و رستمیان و غلبه بر شهر سجلماسه حکومت نو‌ای سازه کرد و با آزادی عبیدالله مهدی از زندان، اورا به رده خلافت رساند.[۲]
راهنمای آمادهسازی مسجد یا سالن برای مراسم ترحیم؛ از چیدمان تا امکانات رفاهی